Terug naar www.operatiekelk.be

Vertellen wil Ingrid Schildermans (55) maar al te graag en als documentairemaakster wil ze de wereld tonen wat seksueel misbruik in de kerk decennialang aanrichtte en dat nog altijd doet. Alleen met zelf in beeld komen heeft ze het lastig. ‘Moet dat?’, glimlacht ze naar de fotograaf. ‘Het liefst wil ik zo weinig mogelijk op de voorgrond. Het gaat niet over mij. Het gaat over die mensen.’ Die mensen, dat zijn de slachtoffers van dat misbruik, de mensen die ze in 2023 in de vierdelige tv-reeks ‘Godvergeten’ aan het woord liet.

Een reeks als een mokerslag. Een reeks die een parlementaire ­onderzoekscommissie opleverde. 137 aan­bevelingen zelfs. Maar twee jaar later is ze terug. Met ‘Brief aan de paus’, dit keer één documentaire van zo’n 80 minuten. ‘Na ‘Godvergeten’ waren mensen mij en Ibbe (Daniëls, met wie ze toen de reeks maakte, red.) dankbaar. Eindelijk werden ze geloofd.

Maar Linda Opdebeeck, een van de slachtoffers, zei toen al: ‘Wacht maar, als de media en de mensen het beu zijn, ebt alle aandacht weg. Dat is voor ons driedubbel pijnlijk.’ Ik vrees dat Linda, die al tientallen jaren met priester Rik Devillé op de barricade staat, gelijk kan krijgen. In 2010 had ze al eens voor zo’n parlementaire commissie getuigd. Hun vraag om het niet los te laten, heeft onze redactie aangezet om het op te volgen.’

In de Schaarbeekse koffiebar Winok bestelt ze enkel een latte. Het is al 10 uur, met drie kinderen is de dag al vroeg begonnen, ze at al iets. Ach, dan is de ‘Assiette Petit Déjeuner’ met kaas, twee eitjes, brood en granola maar voor de interviewer alleen. Maar veel tijd om te eten is er niet. Na anderhalf uur zegt ze: ‘Sorry voor al het ratelen.’ Veel vragen zijn niet nodig geweest, je voelt aan alles dat de documentairemaakster nog altijd gedreven is. Geëngageerd.  Ja, schrijf maar kwaad. ‘Eigenlijk is het een aanklacht van de slachtoffers en hun naasten’, zegt ze. ‘Dat we voor ‘Godvergeten’ een Ensor, Kastaar, de Ha! Van Humo  en een Belfius-persprijs kregen, vond ik heel dubbel. De erkenning was fijn, vooral voor hen. Maar wat ben je daarmee? Na ‘Godvergeten’ deed een vrouw van in de tachtig het verhaal van haar verstandelijk beperkte zoon. Die is zwaar seksueel misbruikt en daar wilde ze graag over getuigen. Maar ze durft niet. Haar zoon zit nog altijd in een instelling die door een congregatie wordt gerund. Als ze getuigde, zou hij daar de dupe van worden. Aan dat ene detail merk je hoe diep de kerk nog verankerd zit in de samenleving.’

‘Brief aan de paus’ begint letterlijk met die woorden: ‘Beste Leo XIV’. Wat veranderde in de kerk is dat de vorige paus Franciscus stierf en dat Robert Prevost hem opvolgde. Een Amerikaan die, dat zie je op de beelden van paus Franciscus’ bezoek aan België eind 2024, mee naar ons land kwam. Toen als, voor het grote publiek, nog on­bekende kardinaal in zwart en rood. ‘Dat pausbezoek was voor heel wat overlevers nogal pijnlijk’, zegt ze. ‘Vijftien slachtoffers kregen een gesprek van een uur en dat zorgde voor wrevel bij hen, want wat kan je in een uur kwijt? En bij de anderen: waarom zij wel en ik niet?

Achteraf werd gefocust op wat de paus zei, dat die misbruiken nooit hadden mogen gebeuren. In elk land zie je het­zelfde toneel. Overal duiken schokkende rapporten op en telkens dezelfde litanie: ‘We wisten het niet, we zijn ge­cho­queerd.’’ ‘Maar wat dóé je als kerk? Je bent de baas van een instituut met jarenlang honderdduizenden gevallen van misbruik én het bleef altijd onder de mat. Bij een normaal bedrijf vraag je dan een audit: hoe kan dat gebeuren, vanwaar komt dat en wat gaan we doen zodat het niet meer kan? Dat gebeurde niet. Bovendien zijn er zoveel verschillende congregaties waarachter men zich kan verschuilen als het over verantwoordelijkheid gaat.’

Ze was blij met de parlementaire onderzoekscommissie, waarin ze zelf ook getuigde. De inzet van politici als Stefaan Van Hecke (Groen), Valerie Van Peel (N-VA), Greet Daems (PvdA) en Ben Segers (Vooruit) apprecieerde ze. ‘Van Peel sprak zich sterk uit in de commissie en heeft de bisschoppen echt het vuur aan de schenen gelegd. Nu ze aan het roer zit van de grootste partij van België die de premier heeft, hoop ik dat ze de moed heeft daarop door te gaan. Anders was het maar show.’

Pijnpunten werden benoemd. Maar wat leverde het drie jaar later tastbaar op? Beloftes van een meldpunt en een actieplan. Vorig jaar bleek ook dat er geen rechtszaak meer komt in Operatie Kelk, het groot gerechtelijk onderzoek naar het kerkelijk misbruik en het verdoezelen daarvan. Behalve excuses lijken veel slachtoffers op weinig te kunnen rekenen. ‘Jeugdpscyhiater Peter Adriaenssens (die in 2010 een hard rapport opstelde, red.) legt uit dat er de voorbije tien jaar een wetenschappelijke basis is vastgelegd om mensen een degelijke vergoeding toe te kennen. Er is een internationale standaard gecreëerd die quality of life heet. Die bepaalt de mate waarin iemand, door wat hij heeft meegemaakt, een verlies heeft van levenskwaliteit. Bij wie langdurig seksueel misbruik meemaakte in zijn of haar kindertijd, is bewezen dat dat iets doet in het brein, met de mentale gezondheid én fysiek: de capaciteit om werk te vinden, om relaties aan te gaan, om seks te hebben... dat is allemaal voor de rest van het leven beschadigd. Op die schaal van quality of life scoort men min 2 en daar is een bedrag voor invaliditeitsuitkeringop gekleefd. Dat gaat van 200.000 tot 600.000 euro.’

Miljarden kapitaal

Het zijn bedragen die sterk afwijken van wat tot nu toe is betaald. ‘Ooit confron­teerde ik de Limburgse bisschop Patrick Hoogmartens in ‘De zevende dag’ over een bekende zaak van seksueel misbruik die iederéén in Limburg kent. ‘Ja, maar dat slachtoffer betaalden we wel 25.000 euro , zei hij. 25.000 euro voor een verwoest leven, niet alleen van die persoon zelf, maar ook van zijn naasten en zelfs de volgende generatie.

Een man van tachtig zei me: ‘Dankzij ‘Godvergeten’ heb ik mijn kinderen kunnen vertellen wat er met mij is gebeurd en waarom ik mijn hele leven een klootzak ben geweest.’ ‘Natuurlijk wringt daar het schoentje’, zegt ze dan. Er is een rapport over 300.000 slachtoffers in Frankrijk. Nieuw-Zeeland: 200.000. Oost-Timor ook. Wat is er allemaal gebeurd in Afrika? Dat kan tot onnoemelijk veel schadeclaims leiden en ze zijn bang om die beerput te openen. De kerk heeft nochtans miljarden kapitaal. Maar de mentaliteit is: we gaan niet toe­geven, we gaan zwijgen en we proberen de bladzijde om te slaan.’

‘Er is weinig schuldbesef of schuld­inzicht. Weet je, de slachtoffers zijn vaak kwader op wie de misbruikers de hand boven het hoofd houdt dan op de daders zelf. Iemand als Roger Vangheluwe is ziek, die moet worden geholpen. De kerk zou beter haar verantwoordelijkheid nemen in plaats van pas te reageren als het niet anders meer kan. Johan Bonny (bisschop van Antwerpen, red.) vroeg waarom die slachtoffers al die jaren zwegen. Dat had met schaamte te maken, met het idee dat ze alleen waren. Maar er waren voldoende mensen die wel melding maakten, maar die tegen een muur botsten. In onze docu getuigt Bram daarover. Hij meldde het misbruik van zijn dader aan de toen nog onbesproken Vangheluwe. ‘Achteraf voelt het alsof ik het aan de duivel vertelde’, zegt hij.’

Ook daarom, en anders dan in ‘God­vergeten’, komt de kerk zelf aan het woord. ‘Toen kozen we resoluut voor het slacht­offerperspectief, nu vond ik dat ze een antwoord verschuldigd waren. Ik mailde Bonny, die tot 2024 aanspreekpunt was voor seksueel misbruik. Maar hij bedankte en schoof het door naar zijn op­volger Luc Terlinden (aartsbisschop Mechelen-Brussel, red.) . Het is belangrijk dat zijn stem ook in de documentaire zit. De kerk is ook door een proces gegaan de voorbije jaren en heeft recent een nieuw beleidsplan inzake seksueel misbruik voorgesteld. We zullen zien wat ervan komt.’

‘Na ‘Godvergeten’ contacteerden nieuwe getuigen me. Nicolas, bijvoorbeeld, die jarenlang door een salesiaan werd misbruikt. En Carla, een vrouw die Ter­linden zelf contacteerde en hem aanwees welke priester haar misbruikte. Na een persoonlijk gesprek met de bisschop werd haar dossier erkend, maar een paar weken later dook de naam van die priester op in een lijstje van kandidaten om de aartsbisschop te adviseren. De kerk noemde dat een administratieve fout. Zoals het aanvankelijke slotlied bij het pausbezoek ook bleek te zijn geschreven door een dader. Terlinden vergelijkt dat met de vraag of je de muziek van Michael Jackson nog goed mag vinden, maar dan denk ik: doe dat nu niet, je kwetst mensen die al zo hard beschadigd zijn. Ik heb het gevoel dat ze dat deksel graag op de beerput willen houden.’

Haaruitval

Ze neemt toch een stukje kaas van de ‘Assiette Petit Déjeuner’ en vraagt een ‘jus d’orange’. Die is helaas op, maar appelsap is ook goed. Opgegroeid in wat vandaag Pelt heet, Limburg dus, was journalistiek geen droom. Ze wilde ballerina worden, maar uiteindelijk ging ze communicatiewetenschappen studeren. ‘Daarmee kan je alle kanten uit, was het idee. Ik wist gewoon niet wat ik zou willen doen. Na mijn studies stempelde ik even en toen kwam er een job bij de NMBS vrij. Voor de aanleg van de hogesnelheidstrein moest ik met mensen gaan praten die onteigend zouden worden. Daar leerde ik hoe belangrijk correcte informatie en communicatie was.’ ‘Als meisje had ik mooi lang bruin haar’, zegt ze dan. ‘Rond mijn vijftiende viel dat uit. Voor een puber is zoiets natuurlijk verschrikkelijk. Ik zag daar echt van af. Mijn oma was van heel eenvoudige komaf. Ze had op haar twaalfde haar moeder verloren en had mee moeten instaan voor de opvoeding van zeven  kinderen. Ze had nooit gestudeerd, maar was wijs en zei: ‘Je moet je wat minder op jezelf focussen en wat meer naar anderen luisteren. Dat zal je goed doen.’ Toen werd ik daar boos over, maar later zag ik in dat ze gelijk had. Het is een levensles die ik nooit vergat.

Misschien luister ik daarom zo graag naar mensen hun verhalen.’ Na die periode bij de NMBS woonde en werkte ze een tijd in Spanje en Frankrijk. Daarna ging ze aan de slag bij onder meer TV Limburg, bij het VTM-programma ‘Polspoel & Desmet’ en uiteindelijk als documentairemaakster bij de VRT. De documentaires van de Duitser Günter Wallraff waren een voorbeeld. Maar de les van de NMBS vergat ze niet. ‘Wie bewust niet de waarheid spreekt, heeft een probleem. ­Eigenlijk zou de kerk gebaat zijn bij een Waarheidscommissie zoals in Zuid-Afrika. De waarheid vertellen en transparant zijn, alles op tafel gooien, dat is de enige weg." ‘Op het overlijdensbericht van een priester die bekend is als misbruiker en die vorig jaar nog de mis mocht doen, stond: ‘Heb de kinderen lief, zoals ik ze heb lief­gehad.’ Wijlen Peter De Waele (pedofilie-expert van de federale politie, betrokken bij operatie Kelk, die in 2022 stierf, red.) zei me dat de kerk redeneert zoals iemand die zijn vrouw ooit drie keer sloeg en nu maar twee keer. Dat is vooruitgang, maar nog lang niet oké.’

Macht tegen onmacht

Om al die redenen was ‘Brief aan de paus’, volgens haar, nodig. Het was ook de titel van het boek van Mark Vangheluwe, de neef van ex-bisschop Roger Vangheluwe, die door zijn oom werd misbruikt. Pas na ‘Godvergeten’ werd bisschop Vangheluwe gevraagd af te zien van zijn kerkelijke titels. Dertien jaar nadat de zaak aan het licht was gekomen. ‘Brief aan de paus’ verwijst ook naar de raad die slachtoffers kregen die niet met paus Franciscus mochten spreken. Ze konden een brief naar Rome sturen. Er zijn al talloze brieven naar Rome vertrokken, zonder reactie of met enkel: ‘Wij zullen voor u bidden.’ Sommige overlevers ontmoetten paus Leo XIV. Maar ook dat... ‘Toen het koningshuis bij hem op bezoek ging, midden in de commotie van ‘Godvergeten’, hadden ze pralines bij, maar er is nergens gemeld dat het hem de bezorgdheden van de slachtoffers meegaf.’

‘Dat vind ik typisch en symptomatisch voor de tijd waarin we leven. De houding dat er wel ergere zaken in de wereld zijn. Stap er eens over, sla de bladzijde om. Maar dit past net in die grotere problematiek. Het gaat over geld, over macht tegen onmacht, over mensen die zichzelf boven de wet stellen en zich God wanen. Met Donald Trump en de Epstein-files is het wel duidelijk waartoe dat leidt als er niet tegen ge­reageerd wordt.’ Waar zit er hoop?

Een dag na dit ontbijt mailt ze het nieuws dat in Spanje wél een akkoord is afgesloten tussen de Spaanse overheid en de Spaanse kerk over de oprichting van een ‘herstelsysteem’ voor slachtoffers van verjaard seksueel misbruik. De kerk draagt de financiële lasten, maar de overheid beheert het herstelproces. Een aantal Belgische slachtoffers, die zich verenigden in MAVEK (Misbruik Abus Victimes Eglise Kerk), doet nu een oproep aan ons parlement om het Spaanse voorbeeld te volgen. Ze vragen een onafhankelijke ombudsman, een wettelijk slacht­offerstatuut en de oprichting van een ­herstelfonds. ‘Uit het voorbeeld in Spanje blijkt dat niet-aflatende druk vanuit verschillende hoeken tot resultaat kan leiden’, besluit ze. Ik maakte ooit een docu met de titel ‘­Alleen de waarheid kan ons redden’. Dat is hier nog altijd van tel.’ ontbijt met de tijd Schaarbeek, 10 uur, bij koffiebar Winok

Rik Van Puymbroeck